İdrarın Kimyasal Özellikleri ve Yorumlanması

idrar analizi İdrarın Kimyasal Özellikleri ve Yorumlanması

idrar analizi

İdrarın Kimyasal Özellikleri ve Yorumlanması

İdrar analizleri İdrar stripleri ile yapılır (en yaygın teknik), tek bir striple idrarın yaklaşık 10 ayrı kimyasal özelliği ve fiziksel bir özellik olan özgül ağırlık belirlenebilir. Bunlar : pH, protein, glukoz, keton, bilirubin, kan, ürobilinojen, nitrit, lökosit esteraz ve özgül ağırlık (dansite)’tır. Taze ve iyice karıştırılmış (santrifüj edilmemeli) idrar örneğine reaktif stribi bir kez batırılarak strip üzerindeki reaktiflerle idrarın teması sağlanır. Strip üzerinde oluşan renk değişiklikleri strip kutusu üzerindeki skala aracılığı ile değerlendirilir. İdrar stripleri bir kez kullanılıp atılırlar.

İdrar pH’ı: İdrarın asid/alkali oluşunu gösterir. pH >7 alkali, <7 asidik. Taze  idrarın pH’ı 5.5-8.0’dir. Analiz öncesi uzun süre (iki saatten uzun) oda ısısında bekletilen idrarın pH’ı alkaliye kayar (bakteriler üreyi amonyağa dönüştürür). Ancak taze idrar sürekli alkali çıkıyorsa idrar yolu infeksiyonu (İYE) akla gelmelidir (gram-negatif bakterilerin nitratı nitrite çevirmesi sonucu).  Alınan gıdalar, ilaçlar, böbrek hastalıkları ve diabet gibi metabolik hastalıklar idrarın pH’ında değişikliklere yol açarlar. Proteinden zengin diyetle beslenenlerde asidik (özellikle kükürtlü amino asidlerin metabolik oksidasyonu sonucu oluşan sülfirik asid ve SO4-2 ), Fazla sebze, meyve ve karbonhidrat tüketenlerde daha alkalidir.

İdrarda Protein:

24 saatlik idrarda total protein 20-150 mg’dir. Bu düzeydeki protein striple saptanamaz (normalde idrarda protein negatifdir). İdrarda normalin üzerinde protein çıkması proteinüri olarak adlandırılır.

Proteinüriler: Prerenal, renal, postrenal olmak üzere tiptir. Renal proteinüri böbrek hastalığının çok önemli bir bulgusudur. Proteinüri ile birlikte idrarda lökosit, eritrosit, nitrit ve özellikle silendr böbrek hastalıklarının idrar bulgularını oluşturur.

Geçici proteinüri: Nedenleri : Ağır fiziksel aktivite, aşırı soğukta kalma, postür, ateşli hastalıklar ve strestir. Ortostatik (postüral) proteinüri: kişi ayakta ya da aktivite içinde iken proteinüri görülür, yatar pozisyonda kaybolur. Genelde, böbrek hastalığına bağlı proteinüriler kalıcı, diğerleri geçicidir.

İdrarda Glukoz: Normalde striple idrar bakısında glukoz negatifdir. İdrarda glukoz saptanması : glukozüridir. Normal bir bulgu değildir, kan şekerinin (normal açlık kan şekeri 60-110 mg/dl), böbrek eşik değerinin üzerine (180-200 mg/dl) çıktığını gösterir, eşik değerine kadar olan glukoz proksimal renal tübüllerde geri emilir, böbreğin eşik değeri aşıldığında ise şekerin fazlası idrara geçer (glukozüri). Bu durum  en sık diabetes mellitus ve gebelik diabetinde görülür.

İdrarda Keton:  Vücudun birinci derecede enerji kaynağı olan glukozun yokluğunda(açlık) ya da diabete bağlı insülin eksikliği nedeni ile kullanılamadığı durumlarda vücudun yağları ana enerji kaynağı olarak kullanmaları sonucunda aseton, asetoasetikasid ve beta-hidroksibütirikasidden oluşan keton cisimlerinin miktarı kanda (ketonemi) ve idrarda (ketonüri) artar, bu duruma ketozis denir. Keton cisimlerinin çabuk buharlaşması nedeni ile idrar hemen incelenmeyecekse kabın ağzı kapalı olarak buzdolabında saklanmalıdır. İdrar stripleri keton cisimlerinden en fazla asetoasetik aside duyarlıdır. İdrarda keton arama: Legal testi (alkali ortamda, asetoasetik asidin sodyum nitroprussid ile mor renk oluşturması ). Normalde striple idrar bakısında keton negatifdir.

İdrarda Bilirubin: 

Bilirubin sarı renkli bir bileşiktir, idrara geçmesi idrarın rengini, içindeki konjuge bilirubin miktarı ile orantılı olarak, koyu sarıdan kahverengine kadar koyulaştırır. Striple bilirubin testi, diazo tepkimesi ile bilirubinden azobilirubin (renkli) oluşumu esasına dayanır. Normalde idrarda bilirubin negatifdir.  Konjuge bilirubindeki artışlarda striple bilirubin pozitiftir (patolojik!!).  İdrarda bilirubin bulunmasına bilirubinüri denir. Bilirubin sarı renkli bir bileşiktir, idrara geçmesi idrarın rengini, içindeki konjuge bilirubin miktarı ile orantılı olarak, koyu sarıdan kahverengine kadar koyulaştırır. Bilirubin pozitif bir idrarın çalkalandığında sarı köpük oluşturması tipik bir bulgudur. İkterik (sarılıkla seyreden) karaciğer hastalıklarında (safra yolları tıkanıklıkları, hepatitler) bilirubinüri görülür. Bu nedenle idrarda bilirubin ve ürobilinojen, karaciğer fonksiyonunu gösteren testlerdendir.

idrarın kimyası İdrarın Kimyasal Özellikleri ve Yorumlanması

idrarın kimyası

İdrarda Nitrit: Normalde idrarda nitrit bulunmaz (negatif). Gram-negatif bakteriler idrardaki nitratı (nitrat, normal idrarda bulunur) nitrite çevirirler. Bu nedenle idrarda nitrit pozitifliği patolojiktir (idrar yolu enfeksiyonu !!!).

İdrarda Lökosit (Lökosit esteraz testi):  Lökosit esteraz, granüler lökositlerin (nötrofil, eozinofil, bazofil) granüllerinde bulunan bir enzim. Özellikle bakteri infeksiyonlarında idrarda artan nötrofiller testi pozitifleştirir. Normalde idrarda lökosit esteraz testi negatifdir.

İdrarda Kan (eritrosit ya da hemoglobin şeklinde ):  Normalde idrarda striple kan negatifdir. İdrarda kan bulunması patolojik hematüri Glomerüllerden üretraya kadar olan idrar yollarının herhangi bir bölgesinde kanama (böbrek ya da mesanede taş, tümör, infeksiyon, travmaya bağlı), olduğunu gösterir. Ayrıca kanama diyatezi olan ya da antikoagülan tedavi gören hastalarda da hematüri görülebilir.

İDRARIN MİKROSKOPİK ANALİZİ (idrar sedimentinin incelenmesi)

İdrar sedimenti , santrifüj sonrası (1500-2000 devirde 5 dakika) tübün dibine çöken solid kısımlardan oluşur. Bunlar ; kan hücreleri (eritrosit ve lökosit), epitel hücreleri, kristaller, silendirler ve mikroorganizmalardır. Eritrosit, lökosit ve epitel hücreleri mikroskobun büyük büyütmesinde (x40) , silendirler küçük büyütmede (x 10) değerlendirilir.

İdrar sedimentinde eritrosit görülmesinin klinik anlamı: Büyük büyütmede her sahada 0-2 eritrosit (3-12/ mikroL) normal, bunun üzeri patolojik (HEMATÜRİ= idrada normalden fazla eritrosit varlığı). Üriner sistemdeki kanamaya işaret eder.

İdrar sedimentinde bakteri:  Normalde idrar yolları steril olup bakteri bulunmaz. Ancak pek çok normal idrar sedimentinde, idrar yapma sırasında üretra ya da vajinadan bulaşan (perineal kontaminasyon) az sayıda bakteri görülür. İdrar örneği oda ısısında uzun süre bekletilirse içinde hızla bakteri ürer ve sedimentte bakteri görülür. Ancak idrar, idrar kültürü için steril kaplara alınmış ve uygun koşullarda saklanıp (buzdolabında) en geç 2 saat içinde incelenmiş ve sedimentte bakteri görülmüşse bir İYE olasılığı akla gelmelidir. Sedimentte lökosit, lökosit esteraz, nitrit ve protein pozitifliği de varsa İYE’dur.

Silendirler

İdrar sedimentinde silendir görülmesi çok önemli bir bulgudur.  Bunlar, nefronlarda proteinlerin (Tamm-Horsfall mukoproteini) çökmesi ve böbrek tübülüs lumeninin şeklini alması sonucu oluşur. Silendir sadece bu proteinden oluşuyorsa, içinde hücre bulunmuyorsa hyalen silendir olarak adlandırılır. Silendir oluşumunu kolaylaştıran faktörler : idrarın konsantre ve asid olması, Beklemiş idrarda pH alkali olduğundan silendirler bozulur ve görülemez.  Normal idrar sedimentlerinde az sayıda , hyalen silendir; ağır emosyonel stres, fiziksel egzersiz ya da aşırı dehidratasyonda, ağır ateşli durumlarda ise çok sayıda hyalen silendir görülebilir. Ancak bunlar geçicidir, etken ortadan kaldırıldıktan sonra 24-48 saat içinde kaybolurlar. Silendirin yapısında proteinin yanında eritrositler, lökositler, renal epitel hücreleri, bakteriler, yağ bulunabilir. Başlıca silendir tipleri : hyalen, granüler , bakteri, epitel silendrleri, mum silendirler… Nadiren, sağlıklı kişilerde ağır egzersiz sonrası az sayıda granüler silendir görülebilse de, bunların sayıca fazla olması durumunda böbrek hastalığı akla gelmelidir. Hyalen ve granüler silendir dışındaki silendir tiplerinin idrarda görülmesi böbrek patolojilerine işaret eder.

İdrar sedimentinde kristaller ve amorf yapılar

Oda ısısında soğumaya bırakılan ya da buzdolabında saklanan idrarlarda kristal ve amorf yapıların çökmesi hafif bir bulanıklığa yol açar. Bu, normaldir. Asid idrarlarda amorf üratlar, ürik asid, sodyum ürat, kalsiyum okzalat kristalleri, alkali idrarlarda amorf fosfat, tripl fosfat, kalsiyum fosfat kristalleri görülebilir. Tüm bunlar normalde de görülebilen kristallerdir. Anormal kristaller (metabolik bozukluklarda)  Sistin, tirozin, lözin, kolesterol, bilirubin kristalleri.

Sağlıklı bir kişinin idrar sedimentinde: her sahada 0-2 eritrosit, 1-2 lökosit, nadir epitel hücresi (kadınlarda daha sık), nadiren hyalen silendr ve idrarın pH’ına göre asid idrarlarda ürik asid kristalleri ve amorf üratlar, alkali idrarlarda fosfat kristalleri  görülebilir.

Striple  idrar analizi için referans değerler

  • pH : 5.5 – 8.0
  • Özgül ağırlık : 1,015-1,025 (1,005-1,030)
  • Protein (albumin) : negatif (konsantre bir örnekte eser olabilir)
  • Nitrit (bakteri) : negatif
  • Kan : negatif
  • Lökosit : negatif
  • Glukoz : negatif
  • Keton : negatif
  • Bilirubin : negatif
  • Ürobilinojen : NORMAL (<1mg/dL)


    Makale Yazarı: duslerkulup2

Sizde yorum yazabilirsiniz...